Euskal Fondoak urtero giza eskubideen aldeko ekintzaile saharar bat Euskal Herrira ekartzeko ahalegina egiten du, hainbat herri eta erakundetan zehar bira bat egiteko, bereziki lurralde okupatuetan bizi den egoera lazgarriari buruzko lehen eskuko informazioa eskaintzeko. 2020ko etenaldiaren ondoren, aurten Abba El Haissan gonbidatu zen, Giza Eskubideen Saharako Batzorde Nazionaleko (CONASADH) presidentea. Abba, Saharar herriaren ibilbidean funtsezko eragilea izan da, SEADeko lehen bi epaileetako bat izanik, legeen erredakziorako hainbat komisio nazionaletan parte hartuta eta Saharako Juristen Batasuneko lehen Idazkari Nagusia izan zelarik.

Zoritxarrez, berarekin zerikusirik ez zuten arrazoiengatik, lehen eguneko bisitak eta Pasaiako hitzaldia bertan behera utzi behar izan ziren, eta horrek atsekabe handia eragin zion.

Bisitatu ahal izan dituen erakundeetan partekatu duenaren laburpen bat helarazten dizuegu, baita Ondarroan eta Gasteizen giza eskubideen egoerari buruz egin ziren hitzaldietan ere:

Lurralde okupatuetan, Jaya familian dugu adibidea, eta bereziki Sultanan. Abusu eta irain ugari eta larrien biktima da, zer eta bere teilatuan SEADen bandera astintzeagatik bakarrik. Eta babeserako nazioarteko erakunde bat bera ere ez da gai hari laguntzeko, nahiz eta Saharako eta nazioarteko erakundeek etengabe eskatzen ari diren. Nazioarteko Gurutze Gorriaren partetik babesgabetasuna ere azpimarratu du, baita giza eskubideen urraketa kezkagarrien aurrean ustez demokratikoak diren estatuen isiltasun konplizea ere. Preso politikoei dagokienez, babesgabetasuna ere erabatekoa da. Familietatik 1.500 kilometrora daude, egoera tamalgarrian eta inolako berme juridikorik gabe. Senideek distantzia luzeak egiten dituzte, eta askotan ez diete uzten presoak ikusten.

Marokoko erregimenak saharar kultura ezabatu nahian ezartzen dituen neurri guztien eraginak ere kezkatzen ditu. Ezin da Haimarik altxatu, ezin da Saharako ezkontza-erritoa egin, ezin da hassania erakundeetan erabili, ez dago haien kulturaren arrastorik testuliburuetan eta abar luze bat. Lurralde liberatuei dagokienez, kezkagarriena biztanleria zibilaren gainean droneekin egindako erasoen gorakada da, baita harresitik hainbat kilometrora ere. Orain arte 20 baja pertsonal utzi ditu, horien artean Oporrak Bakean programaren bidez Euskadin uda igaro zuen gazte bat eta euskal herri-administrazioek finantzatzen dituzten Garraio Ministerioaren flotako mantentze-proiektuetako ibilgailu bat tripulatzen zuten bi pertsona (atxikitutako oharra).

Gainera, populazio nomada eta euren ganadua urez hornitzen dituzten putzuak ere dronen helburu dira, errefuxiatuen kanpamenduetara ihes egitera behartuz. Horrek Saharako kultura nomada galtzea dakar, eta SEADen gobernua behartzen du aparteko neurriak hartzera, kanpamenduetara iristean familien ongizatea eta eskolatzea bermatzeko.